Ông Nguyễn Khoa Toàn là người Huế, quê ở Vỹ Dạ, và thuộc dòng dõi vọng tộc quan thần của gia đình Nguyễn. Tổ tiên của ông là Nguyễn Đình Thân (1552-1633), con nuôi của Thái phó Nguyễn Ư Dĩ và cậu ruột của chúa Nguyễn Hoàng. Khi ông 6 tuổi, ông đã đi cùng cha và phò chúa Nguyễn Hoàng từ thủ đô Thăng Long, Bắc Việt vào Thuận Hóa trong thế kỷ XVI. Dòng họ Nguyễn Khoa có liên hệ chặt chẽ với triều đại nhà Nguyễn và có truyền thống văn vỏ song toàn, đổ đạt cao. Tổ tiên của Nguyễn Đình Thân được vua nhà Nguyễn đổi tên từ Nguyễn Đình sang dòng họ Nguyễn Khoa, bởi vì hai đời con cháu của ông đều đạt Thủ Khoa tương đương với bằng Tiến sĩ ngày nay. Dòng họ Nguyễn Đình bắt nguồn từ làng Trạm bạc, thuộc Hải Dương (nay là Hải Phòng). Từ thời vua đầu tiên của triều đại Nhà Nguyễn - vua Nguyễn Phúc Hoàng đến vị vua cuối cùng là Quốc trưởng Bảo Đại, dòng họ Nguyễn Khoa luôn tham gia vào phò triều đại nhà Nguyễn.
Trong triều đình nhà Nguyễn, Nguyễn Khoa Minh được bổ nhiệm làm thượng thư Bộ Lễ bởi Triều Minh Mệnh. Ông tốt nghiệp Trường Sư phạm vào năm 1923 và đi sang Pháp để học tại Trường Hội họa Fontainebleau. Sau khi trở về Việt Nam, ông được bổ nhiệm làm Tham tri Bộ Học, sau đó chuyển sang làm Tá lý Thị Lang Tham Tri Bộ Lại. Trong thời kỳ sau đó, ông được bổ nhiệm làm Đại sứ Việt Nam tại Thái Lan bởi Triều đình vua Bảo Đại và Thủ tướng Nguyễn Văn Xuân. Ngoài ra, ông còn đóng góp cho sinh hoạt Phật tử sơ khởi của Gia đình Phật tử Việt Nam.
Năm 1933, Nguyễn Khoa Minh đã tham gia một cuộc thi quốc tế và giành được giải Mỹ thuật trang trí tại Paris. Ông đã tham gia nhiều triển lãm tranh trong và ngoài nước, bao gồm triển lãm ở Đông Kinh - Nhật năm 1944, Thái Lan năm 1955, và triển lãm quốc gia năm 1957 tại phòng thông tin ở Sài Gòn. Những tác phẩm của ông đã gây tiếng vang lớn trong giới hội họa. Năm 1948, khi vua Bảo Đại trở lại tham chính, ông được bổ nhiệm vào nội các của Thủ tướng Nguyễn Văn Xuân với chức vụ Tổng trưởng Bộ Giáo dục - Thông Tin và Nghi lễ.
Vào ngày 5/8/1948, Thủ tướng Nguyễn Văn Xuân và đại diện ba miền là Nghiêm Xuân Thiện, Đặng Hữu Chí (Bắc Việt), Phan Văn Giáo, Nguyễn Khoa Toàn, Đinh Xuân Quảng (Trung Việt), và Trần Văn Hữu, Lê Văn Hoạch (Nam Việt) đã hội họp tại vịnh Hạ Long. Cựu hoàng Bảo Đại cũng có mặt để chứng kiến việc hai bên Việt-Pháp ký thỏa ước Hạ Long dưới hình thức một bản "Tuyên bố chung" vào ngày 5-6/1948 trên chiến hạm Duguay-Trouin neo đậu trong vịnh Hạ Long. Thỏa ước này đánh dấu sự công nhận nền độc lập của Việt Nam bởi Pháp và cho phép Việt Nam tự do thực hiện nền thống nhất của mình. Nước Việt Nam đã tuyên bố sáp nhập vào Liên Hiệp Pháp với tư cách là một quốc gia liên kết với nước Pháp.
Sau khi tổ chức triển lãm cá nhân tại biệt thự ở Hà Nội năm 1949, Nguyễn Khoa Toàn tiếp tục đảm nhiều vị trí quan trọng trong chính phủ, bao gồm Tham tri Bộ Học, Tá lý Thị Lang Tham tri Bộ Lại, Tổng trưởng Bộ Giáo dục và Nghi lễ trong nội các của Thủ tướng Nguyễn Văn Xuân khi vua Bảo Đại còn trị vì. Sau đó, ông được phân công đại diện Việt Nam tại Thái Lan từ năm 1951 đến 1955.
Là một họa sĩ, Nguyễn Khoa Toàn sử dụng nhiều loại vật liệu khác nhau trong hội họa, bao gồm sơn dầu, phấn tiên, thủy họa (aquarelle), thủy mặc... Phong cách hội họa của ông kết hợp nét vẽ Đông Tây, tinh tế và sắc nét, đề tài chủ yếu là chân dung, cảnh quê hương dân dã. Một số tác phẩm tiêu biểu của ông bao gồm L'Exode 1954, Niềm vui của mẹ, Đêm Trung Thu, Mai Hương, Bình minh, Vọng phu, Trầm tư, Hồ Than Thở Đà Lạt (được Bộ Giáo dục mua), Nắng mới trong hói (được Chính phủ mua).
Nhiều nhà phê bình đã cùng tặng ông danh hiệu “Nhà họa sĩ của ánh sáng”. Có lẽ ông là họa sĩ đầu tiên đã miêu tả cái không khí đặc biệt của xứ sở, cảnh trí đơn giản, đường nét tiết kiệm nhưng đã khéo lột tả hết những cảnh nên thơ của quê hương, nhất là Huế.
Nghiên cứu lại các tác phẩm của Nguyễn Khoa Toàn, chúng ta cũng sẽ không ngạc nhiên gì với đánh giá của Pierre Faucon trong bài viết Một cơ hội quyết định của nền hội họa Việt Nam in trên Tạp chí Văn hữu số tháng 6-1959:
Nguyễn Khoa Toàn, một thi sĩ tinh tế của ánh sáng, có những bức chân dung đã chứng minh tài quan sát của ông khả dĩ xuyên qua ngoại diện mà tìm thấy được tâm hồn của những kiểu mẫu của ông. Ta chớ quên ông Nguyễn Khoa Toàn, sau khi học hết ở Ba Lê các lớp của Trường Quốc Gia Mỹ Thuật rồi đến Trường Nghệ Thuật Trang Trí, đã được lãnh phần thưởng cao nhất của ngành sau này. Ngày nào nước Việt Nam Cộng Hòa mở một viện bảo tàng mỹ thuật quốc gia, một số tranh sơn dầu của Nguyễn Khoa Toàn sẽ phải chiếm được một chỗ xứng đáng trong đó.
Ông mất năm 1965, để lại sự nghiệp lớn trong làng hội họa.
Tác phẩm tiêu biểu:
Thiếu nữ
L’Exode (1954)
Niềm vui của mẹ
Ðêm Trung Thu
Mai Hương
Hồ Than Thở Ðà Lạt
0 Nhận xét