Hai năm trước biến động Tôn Thất Thuyết tấn công Đồn Mang Cá mà hậu quả là quân Pháp phản công và chiếm đóng Kinh thành Huế năm 1885. Cuộc tháo chạy của hoàng gia triều Nguyễn ghi lại một dấu ấn kinh hoàng được gia đình ghi nhớ rất kỷ. Cậu bé Tôn Thất Sa 2 tuổi đang sống tại vương phủ Kim Long, được bỏ vào quang gánh gánh chạy. Lên 10 tuổi, gia đình mới trở về Kim Long. Thuộc hoàng phái nên vào thời kỳ đó có thể rất “ dị ứng” với đạo công giáo nên việc ông Tôn Thất Du, thân phụ Tôn Thất Sa thực sự gia nhập giáo hội công công giáo trước năm 1882 khó chứng minh. Tuy nhiên năm 1894, ông đã gửi con là Tôn Thất Sa học với linh mục Dangelzer và chính cậu dần dần cảm mến đạo và nhận Bí tích gia nhập giáo hội sau đó. Phát hiện Tôn Thất Sa có năng khiếu về vẽ, linh mục Dangelzer đã gửi cậu đến chủng viện Phú Xuân gần đó để được học hội họa và nặn tượng với sự hướng dẫn của linh mục Renaud, giám đốc của chủng viện. Tôn Thất Sa càng ngày càng tỏ ra xuất sắc trong ngành mỹ thuật đồ họa. Vào khoảng 21, 22 tuổi, ông đã yêu và cưới cô Maria Phan thị Nữ, một cô gái ngoan hiền thuộc một gia đình công giáo tại Vạn Xuân , Kim Long , em cha Vĩnh, con ông Phát.
Khi người Pháp mở trường Kỷ Nghệ Huế ( Ecole professionnelle, ông được mời dạy môn kỹ thuật hội họa và sau đó chính thức là giáo sư trường này. Quảng nam 1920, thầy còn dạy họa cho các học sinh trường Quốc Học, Đồng Khánh, Jeanne d’Arc, Pellerin.
Họa sĩ Tôn thất Sa đã cọng tác đắc lực với báo Bulletin des Amis du Vieux Huế, đặc biệt với linh mục Chủ bút Léopold Cadiere trong việc minh họa các bài viết. Từ năm 1906 cho đến 1944, các tranh màu nước và khắc gổ của họa sĩ Tôn Thất Sa là kho tàng vô giá cho các thế hệ tiếp theo. Chỉ riêng cuốn L’art de Huế ( Nghệ thuật Huế đã giúp không những người nước ngoài mà cả người trong nước nhất là những thế hệ sinh sau đẻ muộn tự hào về nền Mỹ thuật Việt Nam và đã giúp ích rất nhiều cho việc trùng tu phục chế.
Về phía Giáo hôi công giáo, họa sĩ đã để lại nhiều tác phẩm quý giá như tượng đồng sư huynh Aglibert, trường Bình Linh; tượng thánh Giuse nhà thờ Đốc Sơ, đài tử đạo và các tượng thánh tại nhà thờ Kim Long…
Họa sĩ còn vẽ nhiều huy hiệu cho các vị giám mục Việt Nam như Nguyễn Bá Tòng, Hồ Ngọc Cẩn, Ngô Đình Thục, Lê Hữu Từ, Trần Văn Đoàn, Trịnh Như Khuê, Phạm Ngọc Chi….( theo Lê Ngọc Bích)
Ngoài ra, họa sĩ còn là một thi sĩ, sáng tác nhiều bài thơ Đường khá hay mà có lẻ chúng ta sẽ bàn thêm trong một bài khác.
Tình bạn giữa ông và linh mục Giuse Nguyễn văn Thích, cũng khá đặc biệt. “ Ở thành phố Huế, vào những năm 1960, người ta thường thấy hai cụ già chuyên đi xe đạp hiệu Saint – Etienne cổ lổ đó là cụ Tôn Thất Sa và linh mục J. Nguyễn Văn Thích. Những năm cuối đời, cụ Tôn Thất Sa và Nguyễn Văn Thích thường lui tới đàm đạo với nhau”
Ông không chỉ vẽ đạc biểu kiến trúc vững vàng mà còn đặc tả rất nhiều cổ vật, như: vẽ các kiểu bàn, ghế cổ, sập gụ, tủ chè, đồ dùng, các loại nhạc cụ truyền thống, lọng, đèn, mẫu khung treo đèn ở điện Cần Chánh, phác họa kiểu thức rồng trang trí ở điện Thái Hòa, ghi chép các tiết điệu hoa văn trang trí, mũ áo phục trang triều đình... Tôn Thất Sa góp phần giữ lại, lưu mãi những hình ảnh nghệ thuật cổ ở Huế, nhiều cái ngày nay không còn nữa, vì vậy chúng trở thành những hình ảnh quý giá cho các nhà nghiên cứu sau này. Ông còn truyền lại trong đó những tình cảm lớn lao, sự trân trọng và ý thức bảo tồn văn hóa Huế, mỹ thuật cổ ở Huế.
Nghe nói có thời cụ Sa và cha xứ có vấn đề gì đó nên cụ không xưng tội, chịu lễ, sau chính nhờ linh mục Giuse Nguyễn Văn Thích khuyên nhủ mà cuối đời cụ lại hiệp thông với giáo hội. Cả hai tuy mới gia nhập đạo Chúa nhưng đã đóng góp nhiều công sức vào việc hội nhập văn hóa và minh chứng cho mọi người biết rằng đức tin công giáo không làm cho con người quên đi nguồn cội hoàng gia, quý tộc và Việt Nam của mình, mà là dịp tốt làm thăng hoa những truyền thống cao quý tổ tiên và nền văn hóa cổ truyền trong lòng Giáo hội công giáo và trên toàn thế giới.
Cụ Tôn Thất Sa vui sống tuổi già tại Kim Long. Rất tiếc là những trận lụt kinh hoàng tại cố đô Huế và những cuộc chiến tranh liên miên đã làm hư hỏng và tiêu hủy nhiều bộ sưu tập quý của gia đình như bộ Bulletin des Amis du Vieux Huế, nhiều bản vẽ của họa sĩ.
Cụ Tôn Thất Sa qua đời trong an bình ngày 22- 2- 1980 tại Kim Long.
0 Nhận xét