NGUYỄN NGHĨA DUYỆN

Họa sĩ Nguyễn Nghĩa Duyện sinh năm 1943, quê ở An Bình - Thuận Thành - Bắc Ninh. Ông lớn lên ở quê bên sông Đuống thuộc vùng đất Kinh Bắc văn hiến lâu đời, trù phú, cổ kính với nhiều di sản văn hóa Việt như chùa Bút Tháp, chùa Dâu, làng tranh dân gian Đông Hồ.

Năm 1961, ông tham gia quân đội cho tới giữa năm 1974.

Tháng 12-1965 chiến sĩ làm công tác mĩ thuật Nguyễn Nghĩa Duyện cùng các bạn lớp Đồ họa lên đường vào nam công tác. Tại chiến trường ông được cử về làm tại báo Quyết thắng của quân khu Sài Gòn - Gia Định.

Năm 1974 ông được về làm ở quân khu Tả Ngạn và thi đỗ hệ chính quy trường Đại học Mĩ thuật Việt Nam. Quân đội giải quyết chính sách cho ông chuyển ngành đi học. Năm 1979 học xong ông được giữ lại trường giảng dạy tại khoa Đồ họa. Ông đã hoàn thành tốt công tác sư phạm, từ giảng viên thường được bổ nhiệm chức Phó khoa năm 1984, chức Trưởng khoa năm 1987 tới lúc nghỉ hưu, do đó ông đã vinh dự được nhà nước phong tặng danh hiệu Nhà giáo ưu tú năm 1998.

Bên cạnh công tác giảng dạy, họa sĩ Nguyễn Nghĩa Duyện còn luôn cháy bỏng đam mê sáng tạo nghệ thuật. Là người trưởng thành từ thực tế công tác nên ông có quan điểm nghệ thuật rõ ràng là nghệ thuật phải gắn với đời sống xã hội. Đề tài sáng tác là phong cảnh quê hương đất nước, là hoạt động công tác, chiến đấu của dân tộc. Hình thức thể hiện cũng đa dạng như: Tranh khắc gỗ, tranh khắc kẽm, tranh khắc cao su, tranh in đá, tranh in độc bản… Ông có biệt tài về thể loại tranh sơn khắc, thể hiện được tìm tòi và có bản sắc riêng, vừa tiếp thu sử dụng nền đen truyền thống, vừa có sự sáng tạo hoán chuyển lấy màu nền đen làm hình trên nền sáng. Những tác phẩm mĩ thuật tiêu biểu của ông có thể kể ra như các tác phẩm: “Bác Hồ đi chiến dịch”, “Bác Hồ dừng chân bên suối”, “Bên giếng nước”, “Trên đường ra trận”, “Hồ Gươm ngày hội hòa bình” (sơn khắc); “Bác Hồ đi công tác”, “Nữ dân quân Nam Ngạn”, Hà Nội năm 1946”, “Thăng Long - Hà Nội”, “Chợ quê xưa”, “Xuân xưa ngoại thành (khắc gỗ); “Mẹ giải phóng quân”, “Miền quê Kinh Bắc” (khắc kẽm); “Ra đồng” (in đá); “Hội Phù Đổng” (lụa)… Với vẻ đẹp nổi trội về tạo hình và giàu sự biểu cảm nghệ thuật, tranh của họa sĩ Nguyễn Nghĩa Duyện được giới mĩ thuật ghi nhận với hàng chục giải thưởng toàn quốc và khu vực, được lưu giữ tại bảo tàng Mĩ thuật Việt Nam và nhiều văn phòng sang trọng.

Năm 2011, họa sĩ Nguyễn Nghĩa Duyện có ba tác phẩm được Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật gồm: Bác Hồ đi chiến dịch (sơn khắc, sáng tác năm 1985, khổ 120 x 180cm), Bác Hồ trên đường ra trận (sơn khắc, sáng tác năm 1990, khổ 110 x 220cm), Chợ quê (sơn khắc, sáng tác năm 1995)

Những bức tranh sơn khắc đạt giải thưởng Nhà nước của họa sĩ Nguyễn Nghĩa Duyện mang đậm dấu ấn, phong cách của người nghệ sĩ tạo hình tài hoa. Tác phẩm sơn khắc “Bác Hồ đi chiến dịch” ông vẽ năm 1985 là đỉnh cao sáng tác về đề tài Bác Hồ. Vẻ đẹp óng đen sâu thẳm của nền vóc sơn mài và những mảng màu phong phú có khả năng truyền tại sự rộng lớn của tác phẩm tranh sơn khắc. Trong đó con người và thiên nhiên hòa quyện trong thể thống nhất. Phong cảnh núi rừng Việt Bắc hùng vĩ làm nền cho hình tượng Bác Hồ bình dị với quân phục chiến sĩ in đậm trên nền trời sáng ở phía trên của bố cục. Nội dung giàu chất hiện thực - sử thi, thể hiện trong hình thức hội họa bác học nhưng đậm truyền thống tạo nên vẻ đẹp hài hòa cùng giá trị nghệ thuật đặc sắc của bức tranh.

Cùng đề tài về Chủ tịch Hồ Chí Minh, tác phẩm sơn khắc “Bác Hồ trên đường ra trận” có nhiều tương đồng về thủ pháp sắp xếp các khối nhân vật, các mảng hình núi rừng, sông suối. Nhưng ở đây các lớp cảnh thưa, thoáng hơn, các nhóm người được phân định rõ ràng nhưng liên kết chặt chẽ. Tác giả có sự sáng tạo ở thủ pháp tạo điểm nhấn, đặt hình tượng Bác Hồ và nhóm nhân vật với màu sắc sáng trên nền núi đen. Sự cách tân của Nguyễn Nghĩa Duyện mạnh mẽ, mang tính đối lập quan niệm cũ về tranh sơn khắc phải có nền tranh là màu đen của vóc sơn mài.

Trở về với thôn quê Kinh Bắc, tác phẩm “Chợ quê” là sự dồn nén tình cảm của Nguyễn Nghĩa Duyện với quê hương. Cảnh sinh hoạt bình dị ở chợ xưa trước sân chùa Dâu - Thuận Thành - Bắc Ninh như được nảy sinh từ ký ức họa sĩ với hiện thực về sinh hoạt bình dị đậm chất văn hóa cộng đồng làng xã. Sự sáng tạo trên không gian nền kiến trúc chùa Dâu gợi mở sự cổ kính của tác phẩm “Chợ quê”.

Những tác phẩm chất liệu tranh sơn khắc của họa sĩ Nguyễn Nghĩa Duyện mang phong cách độc đáo riêng, đó là sự vận dụng sáng tạo phương pháp diễn tả ở tranh đồ họa. Tranh sơn khắc của ông không chỉ có nền đen truyền thống tương phản làm tôn hình tượng nhân vật trung tâm mà có sự hoán vị của hai tông màu đen và sáng. Sự sáng tạo này đã làm cho tranh sơn khắc của ông mang một vẻ đẹp nổi trội về mặt tạo hình, giàu cảm xúc và cuốn hút người xem.